door:
Arienne Klijn

‘De werkelijk interessante vraag is, in welke mate mannen aan de top zich laten instrueren door hun innerlijke vrouw. Waarbij geldt: de ene topman is de andere niet. Bos en Balkenende zullen nooit de man worden die Margaret Thatcher ons liet zien.’

Leiderschap. Altijd een woord waar we van opveren: omdat we de baas willen zijn, omdat we invloed willen hebben, of juist omdat we ons kwaad maken om hoe anderen hun leiderschap invulling geven. Leiderschap gaat over invloed, macht en gezag; over autoriteit en sturing geven, over dienstbaar zijn aan de behoeften van de groep (gezin, afdeling, organisatie, maatschappij), over vertrouwen bieden en zorgen voor bescherming, rust, vrede en de voldoening van behaalde doelen. Leiderschap is herkenbaar en voelbaar: in de aanwezigheid van een goede leider ontspannen de anderen: hier staat iemand die zorgt dat problemen worden opgelost en dat kansen op plezier en resultaat worden benut! Iemand die je wilt volgen.

In deze tijd waarin we met zijn allen de balans opmaken nadat een aantal mensen vanuit hun innerlijke jongetje (‘ikke, ikke, ikke’) flink heeft kunnen huishouden in onze economie, komen we er achter dat het een illusie is dat een vrije markt een gezond evenwicht creëert. Wanneer goede grenzen ontbreken vallen er slachtoffers.
Ook het zinloze geweld op straat zoals recent in Culemborg geeft weer hoe gebrekkig de innerlijke volwassenen functioneren bij veel van ons. Het leiderschap in onze samenleving, vooral uitgedrukt in bureaucratische regels en procedures en het van veilige afstand vermanend wijzen op normen en waarden, faalt op grote schaal.

In antwoord op dit falen wint een interessante visie op leiderschap terrein: vrouwelijke leiders moeten onze problemen gaan oplossen. Als papa ons niet meer kan helpen gaan we naar mama, toch? Overheid en bedrijfsleven (KPN is een mooi voorbeeld) staan plotseling paraat om in hun toplagen meer vrouwen op te nemen, managers kunnen op cursus om een vrouwelijke managementstijl aan te leren: er lijkt een einde te komen aan de verheerlijking van de mannelijke leiderschapsstijl.
Wellicht speelt hierbij ook een rol dat we juist in onze welvaartsmaatschappij ontdekken dat succes en materiële rijkdom niet zomaar leiden tot waarachtig geluk en een gevoel van vervulling en betekenis. En dat fijne gevoel willen, of zelfs eisen, we wel allemaal. Van leiders wordt dan niet alleen meer gevraagd en verwacht dat zij de taakstellingen (doen) halen, maar ook dat zij zorgen dat ‘hun’ mensen zin en welzijn ervaren in hun taakuitoefening. Omdat het verzorgen en ondersteunen van mensen van oudsher de taak van de vrouw is, kom je dan snel uit bij de keuze voor vrouwelijk leiderschap.

Maar is de vrouw het antwoord op onze vraag om goed leiderschap? Ik denk het niet. Net zo min als de man het antwoord is. Een leiderschapsstijl die optimaal gebruik maakt van mannelijke èn vrouwelijke eigenschappen èn deze met elkaar verbindt in een goed huwelijk waarin oog is voor het welzijn van de kinderen, dat is volgens mij het antwoord.
Hoe bereik je dat?
Een antwoord vind je in het het gedachtegoed achter het schildenmodel: dit biedt handvatten aan leiders om hun leiderschapsstijl aan te passen zodat er evenwicht ontstaat. Evenwicht tussen het mannelijke en het vrouwelijke: de behoefte om te winnen en te scoren enerzijds, en de behoefte aan harmonie, rust en een goede verzorging van de gemeenschap anderzijds. Voordat ik dit verder toelicht een korte uitleg van het schildenmodel voor degenen die hier nog niet zo bekend mee zijn (lees voor meer informatie mijn boek: ‘Waarom het jongetje altijd wint’ of de samenvatting op de website).

Het schildenmodel

Ieder van ons heeft een man en een vrouw, een jongetje en een meisje in zich. Wie deze archetypische patronen (clusters kwaliteiten) bij zichzelf en anderen kan herkennen, heeft een belangrijke sleutel in handen, zowel in privé- als werksituaties.
De innerlijke man en vrouw, jongetje en meisje beheren samen als ‘familie’ alle kwaliteiten die je kunt inzetten. De regisseur en warrior zijn symbolen voor het ‘ik’: je vermogen om de regie over je schildenfamilie te voeren en verschillende stijlen te gebruiken om je doelen te bereiken.
Helaas zitten je innerlijke familieleden met hun behoeften niet altijd op één lijn, en soms staan ze zelfs lijnrecht tegenover elkaar. Je kunt dit oplossen door als gezinscoach je innerlijke familie te begeleiden zodat ze beter samenwerken. Dit maakt het schildenmodel meer dan een typologie waarbij je je kunt herkennen in de man, vrouw, jongetje of meisje. Het model helpt je ook de onderlinge dynamiek tussen deze familieleden en daarmee de dynamiek in jezelf, anderen en tussen jullie beter te begrijpen en te beïnvloeden.

Nu kijken we wie de schilden zijn en hoe we die tegenkomen bij het thema leiderschap.

De schilden: het meisje

Het meisje staat voor je gevoelige kant, met als sleutelwoorden: gevoelens, verbinding, vertrouwen, onschuld, harmonie en kwetsbaarheid. Leiders gebruiken de kwaliteiten van hun meisje om te voelen hoe de sfeer is in de groep die zij leiden. Met het meisjesschild voorop maak je persoonlijk contact en voelen mensen dat je oprecht bent, dat je een ‘echt mens’ bent. Ook je kwetsbaar opstellen is het schild van het meisje voorop zetten.
Meisjes in de groep vragen aandacht voor hun behoeften, zorg, bescherming en erkenning van hun gevoel. Ze kunnen hierin doorslaan naar echte drama queens die buitenproportioneel emotioneel reageren op veranderingen of kritiek, of die claimen en ‘zuigen’, door veel extra tijd en aandacht te vragen voor hun ervaringen en gevoelen.
Mensen die hun meisje op een gezonde manier inzetten zijn persoonlijk betrokken bij hun taken en in de samenwerking. In een groep met gezonde meisjesenergie is er openheid, flexibiliteit en een vriendelijke, prettige sfeer, van waaruit meebewogen kan worden met wat gevraagd wordt aan groei, ontwikkeling en verandering.
Als er veel gespannen meisjes in een groep zitten wordt verandering en meebewegen moeilijk; mensen reageren dan verkrampt op vernieuwingen omdat ze zich niet veilig genoeg voelen om de leuke kant van die innovaties te gaan verkennen.

Het jongetje

Het jongetje is je enthousiasme, speelsheid, humor, je ideeën en je levenslust. Dankzij hem ervaar je het plezier van eigenheid en inspiratie en kun je gaan voor wat je echt wilt in je leven. Het jongetje is een avonturier en belhamel, eigenwijs en ondernemend. Met je jongetjesschild voorop lach je om moeilijke situaties en bedenk je creatieve oplossingen voor problemen.
Leiders gebruiken hun jongetje om mensen voor zich te winnen en om tot innovatie te komen. In groepen uit het jongetje zich op een leuke, verfrissende manier met humor, lichtheid en relativeringsvermogen. Jongetjes in de groep trekken anderen mee ‘op avontuur’ en kunnen zo veel positieve, maar ook negatieve beweging in de groep veroorzaken. Jongetjes kunnen rusteloos en grenzeloos zijn, vanuit rebellie of drift veel gedoe teweeg brengen zoals ruzies, pesten, of zelfs een echte opstand.
In een groep met gezonde jongetjesenergie is er veel initiatief, veel bereidheid tot veranderingen, werkt iedereen enthousiast en met veel plezier. Er worden grapjes gemaakt en mensen vinden het leuk om op een speelse manier nieuwe dingen uit te proberen. Als de jongetjes uit evenwicht zijn kun je een groep mokkende, dwarse mensen aantreffen die weigeren te doen wat van hen verwacht wordt. Ook kan de groep versplinterd zijn omdat ieder jongetje zijn eigen ding doet en niet samen wil werken omdat dit altijd een verlies van vrijheid inhoudt.

De spelende kinderen

Groepen die vooral vanuit hun innerlijke kinderen leven en werken, geven hun aandacht aan alles wat langs komt. Ze willen zaken meteen ‘nu’ en zijn gepreoccupeerd met hun wil en wensen. Er is nauwelijks aandacht voor het belang van partijen die niet hier en nu aanwezig zijn, zoals externe klanten, hoger management of leveranciers. Er is weinig besef van marktwerkingen op de lange termijn, laat staan een neiging om lange termijn keuzes en plannen te maken. Leiders die met dergelijke groepen te maken krijgen kunnen zich een echte kinderjuffrouw voelen. In zo’n groep ben je als leider eenzaam aan de top, omdat de groep zich niet interesseert voor je visie, behalve als die betrekking heeft op wat je nu meteen voor ze gaat regelen.

De vrouw

Je innerlijke vrouw weet vanuit haar buikgevoel en intuïtie hoe de werkelijkheid in elkaar zit. Zij accepteert dat het gaat zoals het gaat: dankzij haar kun je je lot verdragen en door schade en schande wijs worden. Met je innerlijke vrouw ontwikkel je waarden en kaders, leer je door naar binnen te kijken ervaringen te duiden en te plaatsen. Met behulp van haar draagkracht en compassie leer je los te laten wat geen nut en toegevoegde waarde meer heeft.
Je innerlijke vrouw helpt je een goede moeder te zijn voor je innerlijke kinderen en voor kinderen in de buitenwereld. Vertaald naar leiderschap betekent dit het vermogen om in te schatten wat mensen in je groep nodig hebben om optimaal te functioneren, rekening houdend met alle beperkingen van hen en hun omgeving. Mensen ontspannen bij een leider met een sterke vrouw, omdat ze zich erkend en serieus genomen voelen. Als de groep zelf veel vrouw heeft heerst er rust in het team en worden de dingen gedaan die belangrijk zijn. Als het vrouwenschild uit balans is in een groep zijn de mensen geneigd zichzelf onder te waarderen, weg te cijferen en te verwaarlozen. Dan zijn er te weinig vrouwenkwaliteiten aanwezig. Bij een overschot aan vrouwenenergie zie je dat mensen zaken veel te serieus nemen, onnodig lang stil blijven staan bij gevoelens en resultaat minder belangrijk vinden dan het proces, waardoor er weinig vaart in zit en er weinig doelgericht gewerkt wordt.

De man

Je innerlijke man vertegenwoordigt je denkkracht en daadkracht. Met dit schild voorop trotseer je tegenslagen en ga je door tot je je doel bereikt hebt. Je maakt scherpe analyses en bepaalt je koers vanuit een heldere visie. Je bewaakt de voortgang en hakt knopen door. Zo breng je je idealen op aarde; zorg je dat je visie concrete gestalte krijgt.
Met behulp van de kwaliteiten van de innerlijke man kun je voor jezelf opkomen en je beschermen tegen aanvallen van buiten. Je innerlijke man staat symbool voor je normen en je vermogen orde op zaken te stellen. Dankzij hem ben je duidelijk over wat je doet en doe je wat je zegt. Een krachtig beeld van een mannelijke leider is de ‘warrior king’: de held die voor zijn troepen uitrijdt en als sterke vaderfiguur het volk beschermt. Zo’n leider weet zijn mensen te imponeren en aan te zetten tot grote prestaties.
In de groep herken je de man aan de resultaatgerichtheid en overtuigingskracht van mensen, en ook aan hun irritatie wanneer iemand in de weg loopt. De ambitie om invloed uit te oefenen kan doorslaan naar strijd en een weigeren de leider te volgen; dan is de man te nadrukkelijk aanwezig. Is een groep slecht in knopen doorhakken en zaken afmaken dan is er juist te weinig mannelijke energie.

Je innerlijke familie

Ook het stroomlijnen van de relaties tussen de innerlijke familieleden is een ingang om jezelf meer in balans te brengen en manoeuvreerruimte te creëren als leider in groepen. Als je innerlijke man en vrouw het eens zijn over de koers van het gezin, ervaar jij de innerlijke rust (ontspannen meisje) en de ruimte om je ideeën uit te gaan proberen (ondernemend jongetje). Het kan ook misgaan, bijvoorbeeld wanneer de man de kinderen onder druk zet (‘Dit is fout, dit moet anders en wel nu’) terwijl zijn vrouw passief toekijkt en haar man niet van repliek dient. Jij zult dan spanning ervaren (meisje) en je verliest je plezier en creativiteit in het oplossen van problemen (jongetje). Dat dit niet tot topprestaties leidt moge duidelijk zijn en daarmee is aangetoond hoe bepalend het goede huwelijk is voor je succes in de buitenwereld. Zie hier het belang van persoonlijk leiderschap!

Zo van binnen, zo van buiten: iedereen heeft een innerlijke familie, en dat maakt leiderschap in de buitenwereld extra interessant. Niet alleen komt jouw familie andere families tegen, maar die anderen hebben ook met elkaar allerlei verbanden. Zo kunnen de jongetjes van mensen in de groep elkaar saai vinden of met elkaar de meest fantastische ideeën krijgen, en hun meisjes elkaar meer of minder vertrouwen. Mannen slaan de handen op elkaar om samen grote projecten tot een goed einde te brengen of gaan met elkaar de concurrentiestrijd aan waardoor er uiteindelijk niets gepresteerd wordt. Als het goed gaat vormen vrouwen met elkaar een gemeenschap waarin verschillen geaccepteerd worden en gezocht wordt naar de gezamenlijke waarden. Als vrouwen het vermogen missen om er een geheel van te maken zie je in groepen een versplinterde, ieder-voor-zich-mentaliteit die het lastig maakt om werkelijk samen te werken.
En kijk eens naar deze kruisverbanden: hoe bereik je een goed resultaat in de samenwerking tussen mensen als hun jongetjes elkaar wel geweldig vinden maar hun meisjes de mannen niet vertrouwen? Mensen willen dan aan de ene kant wel, maar aan de andere kant niet samenwerken en dit innerlijk getouwtrek kost energie en tijd.

Leiderschap als bewuste regie

Steeds meer onderzoeksresultaten wijzen uit dat het gedrag van mensen voor het grootste deel bepaald wordt door onbewuste drijfveren. Soms slagen we er bijzonder goed in om onszelf ervan te overtuigen dat we volledig bewust hebben gehandeld. We dragen argumenten aan die deze stelling onderbouwen, zoals:
‘Ik heb alle feiten verzameld voordat ik een bepaalde strategie koos’.
In werkelijkheid hebben we de eerste stappen op onze gekozen weg al gezet voordat we die feiten überhaupt bewust hebben waargenomen. De keuze voor onze strategie was al gemaakt op basis van geactiveerde genen, persoonlijke voorkeuren en angsten, gekleurd door opgeslagen ervaringen en conclusies daarover van jaren her.
Anders gezegd, we regisseren onze innerlijke families nauwelijks en zijn overgeleverd aan hun spontane vermogen tot samenwerken.

Dit is het geheim van leiderschap, dit is de sleutel tot het succesvol besturen van een gemeenschap: innerlijke samenwerking, bewust geregisseerd of gefaciliteerd door jouzelf als eigenaar, regisseur en gezinscoach van de schilden van je innerlijke familie.
Je gaat met je hele gezin voorwaarts, opdat alle mensen in de buitenwereld, met al hun schilden, zich kunnen identificeren met jou als leider.
De man staat voorop; zijn handelen wordt van binnenuit gesteund en gewaardeerd. Zijn vrouw is trots op hem en voorziet hem van referentiekaders, waarden en eigenwaarde. Zijn zoon staat te popelen om al zijn creatieve ideeën in te brengen. Zijn dochter voedt haar vader met adoratie.
De vrouw en het meisje fungeren als antenne, vangen de signalen op van het volk en sluizen die, gekoppeld aan instructies vanuit de vrouw, door aan de man. Deze kan hierop zijn plan baseren en uitvoeren, geholpen door het jongetje dat vol energie en enthousiasme vooruit rent.

Je innerlijke familie op orde brengen èn alle families in de buitenwereld naar het goede doel krijgen...hoe krijg je dat voor elkaar?
Laten we die vraag eens beginnen te beantwoorden vanuit de twee inspiratiebronnen van het schildenmodel: de Indiaanse schildenleer en het gedachtegoed van de systeemtherapie.

Leiderschap: leerweg vanuit de schilden

Iedere groep (gezin, team, organisatie, maatschappij) is een perfecte afspiegeling van de leider (en andersom). Een daadkrachtige leider die doet wat nodig is om de doelen te bereiken, daarbij begrip en compassie toont en niet onnodig zijn invloed doet gelden, kweekt een andere sfeer in de groep dan een tiran (te veel man, te weinig vrouw) of een watje (te weinig man, teveel vrouw).
Wil je leren hoe je een groep goed kan leiden dan betekent dat leren ‘dansen met je schilden’. Dit houdt in steeds soepeler bewust schakelen tussen je clusters kwaliteiten (schilden) oftewel je verschillende kwaliteiten inzetten waar nodig. Om te weten welke kwaliteit waar nodig is heb je het waarnemingsvermogen en inzicht van de vrouw nodig. Om vervolgens de juiste actie te ondernemen en niet te blijven hangen in begrip, heb je de kracht en discipline van de man nodig. Je plaatst vervolgens je doelen en handelen altijd in dienst van de gemeenschap, en dat is het goede huwelijk.
Deze leerweg vraagt van je om (onbewuste) blokkades te verwerken, omdat alle haperingen het dansen met je schilden bemoeilijken. De mate waarin dit alles je lukt wordt vanzelf zichtbaar in de reactie van de groep. Het kan vreselijk frustrerend zijn wanneer je als leider overtuigd bent van je goede intenties en gedrag, terwijl de groep mondjesmaat enthousiast volgt, of zelfs afwijzend reageert. Het blijft dan zaak om jezelf die spiegel voor te (laten) houden, wie weet ontken je een rebels jongetje of angstig meisje in jezelf dat eigenlijk helemaal geen zin heeft om de verantwoordelijkheden van het leiderschap op te nemen...

Leiderschap: leerweg vanuit je innerlijke familie

De ingang van je innerlijke familie kijkt vooral naar het goed taxeren van je mogelijkheden en kansen om impact te hebben op de groep. Je innerlijke vrouw schat in hoeveel draagvlak er is voor je doelen en koers. Zij overlegt met je innerlijke man: in hoeverre zijn diens ambities reeël? Welke weg naar het doel zal de minste weerstand opleveren? Welke mensen in de groep hebben meer aandacht, zorg, steun, stimulans of sturing nodig om hun welzijn en daarmee hun prestaties te bevorderen? Vervolgens gaat de man aan de slag: hij maakt een plan en voert dit uit. De vrouw en de man houden samen in de gaten hoe het uitwerkt in de praktijk, en stellen zonodig de koers bij. Zij hebben hierin ieder hun rol en werken actief samen. De vrouw weet wat iedereen in de groep doet en welk belang ze daaraan hechten. Zij verbindt dat met wat er moet gebeuren volgens de met elkaar gemaakte afspraken en spiegelt dat steeds terug. Zij doet veel aan communicatie en afstemming.
De man focust op het doel en instrueert de groep (soms tot op taakniveau) hoe daar te komen. Hij analyseert en plant, zij toetst en weegt af. Samen komen zij tot de juiste conclusies, waarop zij hun acties kunnen baseren.

Als leider besteed je ook veel aandacht aan de onderlinge samenwerkingsrelaties in, en tussen de groepsleden. Als het allemaal moeizaam en stroperig verloopt en je veel weerstand voelt in de groep, kan je innerlijke man geneigd zijn met kracht zijn doelen op te leggen. Meestal gaan mensen in reactie hierop ja zeggen, maar nee doen. Met name in contexten waarin je als leider weinig sanctie- mogelijkheden hebt kan het flink frusterend worden voor de man. In het goede huwelijk zal je innerlijke vrouw dan tegen hem zeggen: ‘We gaan niet aan een dood paard trekken.’
Waarna ze samen met de groep in gesprek gaan en via observatie en analyse onderzoeken welke dilemma’s en tegenstrijdige belangen een rol spelen, en wat er nodig is om positieve beweging te genereren. Pas dan heeft het weer zin om de daadkracht van je innerlijke man te activeren.

Beide ingangen vragen veel van de persoon die het leiderschap op zich neemt: een investering in kennis en inzicht, een investering in persoonlijke ontwikkeling.

Leiderschap vanuit het goede huwelijk

De samenwerking tussen innerlijke man en vrouw toont zich vooral in het omgaan met paradoxen en dilemma’s, zoals die er zijn wanneer je gestuurd wordt door de behoeften van zowel je innerlijke gezin als de externe groep. Dan red je het niet met protocollen: dit is mensenwerk.
Om met belangenstrijd te kunnen omgaan en moeilijke keuzes te kunnen maken moet je een flinke dosis eigenwaarde hebben en weten waar je voor staat. Dit heb je hard nodig wanneer je bijvoorbeeld moet kiezen tussen je gezin of zijn taak (zoals een president die nauwelijks een privéleven heeft), of tussen verschillende groepen in de samenleving. Daarin moet je niet aarzelen, je moet het gewoon doen met je mannelijke slagvaardigheid en daadkracht. De wijsheid van de vrouw is hierin essentieel; zij weet wie het eerst gediend moet worden, wat van wezenlijk belang is en wat kan wachten.

En daarmee komen we op een teer punt. Want ondanks de nieuwe positieve discriminatie ten gunste van de vrouwen op weg naar een hogere functie, zit er nog steeds veel meer man (en/of jongetje!) dan vrouw aan de top. En dat bedoel ik niet alleen in fysieke zin. Gelukkig zijn er ook genoeg goede voorbeelden, zoals Gandhi en recentelijk Obama, Oprah Winfrey en Neelie Kroes. En kijk vooral eens in je eigen omgeving: wie vind jij een toonbeeld van evenwichtig leiderschap?

Het sluiten van het goede huwelijk

Hoe breng je nu het goede huwelijk tot stand? De innerlijke vrouw omvat ons bewust-zijn, ons vermogen tot introspectie, reflectie en zelfinzicht. Het is dus allereerst nodig dat de vrouw in ons allen in ere wordt hersteld. Daar zijn binnen het schildenmodel diverse werkwijzen voor ontwikkeld. Noodzakelijk is in ieder geval leren inschatten wat de kinderen in iedereen nodig hebben en welke mogelijkheden en beperkingen er in de buitenwereld zijn om in hun kindbehoeften te voorzien.
Het leren dragen van de pijnlijke werkelijkheid en het steunen van intiatieven die tot een goed resultaat leiden is vormend voor de innerlijke vrouw. Wanneer zij eenmaal in haar kracht zit en het voor het zeggen heeft wordt persoonlijk gewin gerespecteerd, maar staat het collectieve belang voorop. Het is een misvatting dat daarmee voor jongetjes de lol eraf is. Iedere moeder en manager weet dat er voldoende speelruimte overblijft voor kinderen en medewerkers binnen de nodige kaders.

De man is de volgende kracht die in ere hersteld moet worden, en wel door de waardering en steun van de vrouw. Niet voor niets kennen wij het gezegde: ‘Achter elke sterke man staat een sterke vrouw’. Door onze daadkracht en ambitie te temperen met realisme kunnen we opereren binnen de kaders van haalbaarheid. Ook nu nog blijft er voldoende ruimte over voor innovaties, ondernemingszin en persoonlijke successen.

Dan is het zaak om het goede huwelijk te voltrekken. De man en vrouw beloven elkaar commitment en maken duidelijke afspraken over taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden. Ze sluiten een psychologisch contract zou je kunnen zeggen. Dit zijn uiteindelijk afspraken die je met jezelf maakt en in jezelf verankert in de archetypische beeldentaal van de schilden van je innerlijke familie. Net als echtparen in de buitenwereld kunnen innerlijke echtparen hun geheel eigen modus vinden waarin het soms prima, soms niet zo lekker loopt. In dat laatste geval is er coaching/ondersteuning beschikbaar, wederom net als in de buitenwereld. Het innerlijke echtpaar krijgt vanuit de gezinscoach, al dan niet onder supervisie van een externe coach, suggesties aangereikt voor een effectievere samenwerking. Deze suggesties vloeien altijd op logische wijze voort uit de geconstateerde gebreken in de communicatie en relatie enerzijds en uit de wensen en positieve toekomstbeelden van het echtpaar anderzijds.

Tot slot. De goede leider is zich bewust van zichzelf: van zijn/haar ‘ik’, in de vorm van regisseur, warrior en gezinscoach. De leider weet dat al de eigen schilden inzetbaar zijn voor hun unieke kwaliteiten en als team, om de groep naar het goede doel te leiden.
Tegelijkertijd weet de leider dat alle mensen die samen de groep vormen, ook een ‘ik’ hebben: ook de regie voeren over de schilden van hun innerlijke familie. Een bewuste leider ziet met welke leiders in de groep hij/zij samenwerkt, en welke mensen een rolmodel nodig hebben voor hun persoonlijk leiderschap. De bewuste leider voorziet hierin vanuit de waarde dat alle mensen het in zich hebben om een goede leider te zijn. Dat niet iedereen in de buitenwereld een leidinggevende functie of taak heeft betekent niet dat men geen persoonlijke verantwoordelijkheid heeft voor het eigen handelen. In een leider zijn normen en waarden verpersoonlijkt in de innerlijke man en vrouw die samen toezien op het levend houden van belangrijke afspraken. Zo is leiderschap vanuit het goede huwelijk bewust eindverantwoordelijk zijn voor jezelf en de invloed die je op je omgeving hebt.